Tư duy chỉ cần hóa đơn là đủ từng được xem là “chuẩn mực an toàn” trong quản lý thuế doanh nghiệp tại Việt Nam. Trong nhiều năm, chỉ cần có hóa đơn hợp pháp và thanh toán không dùng tiền mặt, chi phí gần như mặc định được chấp nhận khi quyết toán thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN).
Tuy nhiên, kể từ năm 2025, cùng với sự ban hành Nghị định 320/2025/NĐ-CP, cách tiếp cận “tư duy chỉ cần hóa đơn là đủ” chính thức trở nên lỗi thời. Cơ quan thuế không còn chỉ nhìn vào hình thức chứng từ, mà chuyển trọng tâm sang việc đánh giá bản chất kinh tế của giao dịch, mục tiêu chi phí và mức độ triển khai thực tế của doanh nghiệp.
Bối cảnh chuyển dịch trong quản lý thuế tại Việt Nam
Trong giai đoạn trước, hệ thống quản lý thuế chủ yếu tập trung vào việc kiểm tra hình thức chứng từ, trong đó hóa đơn được xem là căn cứ then chốt để xác định chi phí hợp lệ. Cách tiếp cận này phản ánh tư duy “chỉ cần hóa đơn là đủ”, vốn phù hợp với bối cảnh dữ liệu còn phân tán và năng lực phân tích rủi ro của cơ quan quản lý thuế chưa phát triển đầy đủ.
Tuy nhiên, những năm gần đây, cùng với việc:
- Chuẩn hóa và liên thông dữ liệu hóa đơn điện tử
- Tăng cường phân tích rủi ro dựa trên dữ liệu lớn
- Tiệm cận các chuẩn mực quản lý thuế quốc tế
Cách tiếp cận thuần túy dựa vào hình thức đã bộc lộ nhiều hạn chế. Đặc biệt, đối với các khoản chi mang tính đầu tư dài hạn, phát sinh trong giai đoạn doanh nghiệp chưa tạo ra doanh thu, việc chỉ dựa vào hóa đơn không còn phản ánh đúng bản chất hoạt động kinh doanh.
Nghị định 320/2025/NĐ-CP và nguyên tắc “bản chất quyết định hình thức”
Nghị định 320/2025/NĐ-CP đánh dấu một bước chuyển quan trọng trong quản lý thuế khi chính thức khẳng định nguyên tắc “Bản chất quyết định hình thức” (Substance Over Form), qua đó cho thấy tư duy “chỉ cần hóa đơn là đủ” không còn là căn cứ duy nhất để xem xét tính hợp lý, hợp lệ của chi phí được trừ.
Theo tinh thần của nghị định này, cơ quan thuế không chỉ đặt câu hỏi “có hóa đơn hay không”, mà mở rộng sang các vấn đề cốt lõi hơn như:
- Khoản chi phục vụ mục tiêu kinh doanh nào?
- Quyết định chi có dựa trên chủ trương, kế hoạch và phân tích hợp lý hay không?
- Doanh nghiệp có thực sự triển khai hoạt động tương ứng với khoản chi đó?
- Kết quả đạt được là gì và doanh nghiệp đã quản trị rủi ro ra sao?
Cách tiếp cận này phù hợp với thông lệ quản lý thuế quốc tế, đồng thời đặt ra yêu cầu cao hơn đối với năng lực quản trị nội bộ của doanh nghiệp, thay thế dần tư duy “chỉ cần hóa đơn là đủ” trong việc kiểm soát và ghi nhận chi phí.
Vì sao hóa đơn không còn là điều kiện đủ để chi phí được trừ?
Trong bối cảnh mới, hóa đơn chỉ chứng minh giao dịch đã phát sinh về mặt hình thức, nhưng không đủ để chứng minh:
- Mục đích kinh doanh của khoản chi
- Tính cần thiết và hợp lý tại thời điểm ra quyết định
- Mối liên hệ giữa chi phí và hoạt động sản xuất kinh doanh Tư duy chỉ cần hóa đơn
Đặc biệt, các khoản chi phát sinh trong giai đoạn chưa có doanh thu như:
- Nghiên cứu & phát triển (R&D)
- Marketing tiền khai trương
- Nghiên cứu thị trường
- Xây dựng thương hiệu
- Thiết lập hệ thống, quy trình, công nghệ
Nếu chỉ có hóa đơn mà thiếu hồ sơ giải trình bản chất, rất dễ bị đánh giá là chi phí mang tính chủ quan và bị loại khi thanh tra thuế.
>>> Xem thêm tại đây.
Rủi ro từ tư duy “khoán trắng cho kế toán gom hóa đơn”
Trên thực tế, nhiều doanh nghiệp vẫn quản lý chi phí theo hướng “khoán trắng” cho bộ phận kế toán, với giả định rằng chỉ cần thu thập đầy đủ hóa đơn là có thể yên tâm về nghĩa vụ thuế, phản ánh rõ tư duy “chỉ cần hóa đơn là đủ” trong công tác quản trị chi phí.
Cách tiếp cận này tiềm ẩn nhiều rủi ro:
- Thiếu hồ sơ chủ trương: Không chứng minh được lý do kinh doanh tại thời điểm ra quyết định chi.
- Đứt gãy logic hồ sơ: Hóa đơn không được đặt trong chuỗi quyết định – triển khai – nghiệm thu.
- Nguy cơ bị loại chi phí: Dù chi phí có phát sinh thật, vẫn có thể không được chấp nhận khi kiểm tra thuế.
Hệ quả là doanh nghiệp có thể bị truy thu thuế TNDN, phạt và tính tiền chậm nộp với số tiền không nhỏ.
Khung hồ sơ quản trị chi phí “đúng và đủ” theo bản chất giao dịch
Để thích ứng với yêu cầu mới, doanh nghiệp cần xây dựng hệ thống hồ sơ quản trị chi phí bài bản, trong đó hóa đơn chỉ là một cấu phần cuối cùng.
Hồ sơ chủ trương và quyết định đầu tư
Đây là căn cứ chứng minh khoản chi xuất phát từ ý chí quản trị hợp pháp, bao gồm quyết định hoặc nghị quyết của chủ sở hữu, hội đồng quản trị về mục tiêu, ngân sách và thời gian thực hiện.
Hồ sơ phân tích và lập kế hoạch
Nhóm hồ sơ này có vai trò chứng minh tính hợp lý và cần thiết của khoản chi thông qua các tài liệu như báo cáo phân tích thị trường, phương án kinh doanh và dự toán chi phí chi tiết, qua đó giúp doanh nghiệp thoát khỏi tư duy “chỉ cần hóa đơn là đủ” trong quản lý chi phí.
Hồ sơ triển khai thực hiện trong tư duy “chỉ cần hóa đơn là đủ”
Bao gồm hợp đồng, phụ lục mô tả phạm vi công việc, kế hoạch triển khai và các quyết định giao việc nội bộ. Đây là cầu nối trực tiếp giữa chủ trương và hóa đơn.
Hồ sơ nghiệm thu và kết quả
Biên bản nghiệm thu, báo cáo kết quả và tài liệu đầu ra là căn cứ chứng minh giao dịch đã phát sinh thực tế; nếu thiếu các hồ sơ này, chi phí rất dễ bị nghi ngờ khi doanh nghiệp vẫn duy trì tư duy “chỉ cần hóa đơn là đủ”.
Hồ sơ đánh giá và ghi nhận kế toán
Cơ quan thuế không yêu cầu dự án phải thành công, nhưng yêu cầu doanh nghiệp chứng minh quá trình quản trị rủi ro hợp lý; việc đánh giá sau triển khai và phân loại chi phí đúng chuẩn mực kế toán – thuế là yêu cầu bắt buộc, thay cho tư duy “chỉ cần hóa đơn là đủ”.
Vai trò mới của hóa đơn trong quản lý thuế hiện đại
Trong hệ sinh thái hồ sơ mới, hóa đơn:
- Không còn là điều kiện đủ
- Mà là mắt xích cuối cùng trong một chuỗi hồ sơ logic
Chỉ khi hóa đơn được đặt trong một “câu chuyện kinh doanh” hợp lý và nhất quán, chi phí mới có cơ sở để được chấp nhận về thuế, thay vì tư duy “chỉ cần hóa đơn là đủ”.
Kết luận: Doanh nghiệp cần thay đổi tư duy quản trị chi phí
Nghị định 320/2025/NĐ-CP không đơn thuần là một thay đổi kỹ thuật, mà là sự dịch chuyển tư duy từ kiểm tra hình thức sang đánh giá bản chất. Trong bối cảnh đó, tư duy chỉ cần hóa đơn là đủ không còn phù hợp và tiềm ẩn nhiều rủi ro.
Để giảm thiểu rủi ro thuế, doanh nghiệp cần chuyển từ mô hình “kế toán thu thập chứng từ” sang quản trị chi phí chủ động ngay từ khâu ra quyết định, thay cho tư duy “chỉ cần hóa đơn là đủ”, đồng thời nâng cao hiệu quả quản trị dài hạn.
TAVITAX đồng hành cùng doanh nghiệp trong:
- Rà soát và tái cấu trúc hồ sơ chi phí theo đúng bản chất giao dịch
- Tư vấn xử lý các khoản chi phí lớn, chi phí chưa phát sinh doanh thu
- Chuẩn bị hồ sơ giải trình thuế theo tư duy quản lý hiện đại
>>> Xem thêm chủ đề khác: Thuế Chuyển Nhượng Bất Động Sản: 7 Rủi Ro Đất Không Chứng Từ?
